Nazwa AZBEST nie określa konkretnego minerału, lecz dotyczy ogółu minerałów krzemianowych tworzących włókna, charakteryzujące się dużą wytrzymałością na rozciąganie, elastycznością i odpornością na działanie czynników chemicznych i fizycznych.
Z uwagi na swoje niewątpliwe zalety, jak odporność na wysokie temperatury, na działanie mrozu, na działanie kwasów, elastyczność i dobre własności mechaniczne oraz małe przewodnictwo cieplne, azbest wykorzystywany był chętnie jako cenny surowiec. Szerokie jego zastosowanie w stosunkowo dużych ilościach nastąpiło w okresie ostatnich 100 lat, mimo iż azbest znany jest od kilku tysięcy lat. Stosowany był przede wszystkim (co najmniej około 85%) do produkcji wyrobów budowlanych, szczególnie płyt dachowych i elewacyjnych, a także – w mniejszych ilościach – do produkcji rur, rozmaitych kształtek do kanałów wentylacyjnych, instalacyjnych i innych.
Klasyfikacja wyrobów zawierających azbest
Wyroby zawierające azbest klasyfikowane są w dwóch klasach, przyjmujących jako kryterium zawartość azbestu, stosowane spoiwo oraz gęstość objętościową wyrobu.
Klasa I obejmuje wyroby o gęstości objętościowej mniejszej od 1000 kg/m3 definiowane jako „miękkie”, zawierające powyżej 20% (do 100%) azbestu. Wyroby te łatwo ulegają uszkodzeniom mechanicznym, czemu towarzyszy znaczna emisja włókien azbestu do otoczenia. Najczęściej stosowanymi w tej klasie były wyroby tekstylne z azbestu używane przez pracowników w celach ochronnych, koce gaśnicze, szczeliwa plecione, tektury uszczelkowe m.in. w sprzęcie AGD, płytki podłogowe PCW oraz materiały i wykładziny cierne. Ocena wielkości produkcji wymienionych wyrobów oraz ilości aktualnie użytkowanych jest niemożliwa do przeprowadzenia.
Klasa II obejmuje wyroby o gęstości objętościowej powyżej 1000 kg/m3 definiowane jako „twarde”, zawierające poniżej 20% azbestu. W wyrobach tych włókna azbestowe są mocno związane, a w przypadku mechanicznego uszkodzenia (np. pęknięcia) ma miejsce stosunkowo niewielka emisja azbestu do otoczenia w porównaniu z wyrobami klasy I. Natomiast niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzi i środowiska stwarza mechaniczna obróbka tych wyrobów (cięcie, wiercenie otworów) oraz rozbijanie w wyniku zrzucania z wysokości w trakcie prac remontowych. Z zaliczanych do tej klasy wyrobów najbardziej w Polsce rozpowszechnione są płyty azbestowo-cementowe faliste oraz płyty azbestowo-cementowe „karo” stosowane jako pokrycia dachowe, szczególnie na terenach wiejskich oraz płyty płaskie wykorzystywane jako elewacje w budownictwie wielokondygnacyjnym na osiedlach miejskich. W znacznie mniejszych ilościach produkowane i stosowane były inne wyroby azbestowo- cementowe, z których należy wymienić przede wszystkim rury służące do wykonywania instalacji wodociągowych i kanalizacyjnych oraz w budownictwie jako przewody kominowe i zsypy.
Szkodliwość azbestu
Azbest stanowi zagrożenie dla naszego zdrowia i życia. Najgroźniejsze są drobne włókna przenikające głęboko do płuc. Dlatego od kilku lat istnieje zakaz używania azbestu w budownictwie, a istniejące materiały są usuwane. Jednak to może stworzyć nowe zagrożenia zdrowotne dla pracowników zatrudnionych przy usuwaniu i utylizacji materiałów zawierających azbest.
Zagrożenie zdrowia występuje wtedy, gdy azbest pojawia się w formie włókien wystarczająco drobnych, by zostały wchłonięte przez płuca, czyli w formie tzw. włókien respirabilnych. Są to włókna dłuższe niż 5 mikrometrów o średnicy mniejszej niż 3 mikrometry, a stosunek długości włókna do jego grubości nie jest mniejszy niż 3:1. Dopóki włókna nie są uwalniane do powietrza i nie występuje ich wdychanie, wyroby z udziałem azbestu nie stanowią zagrożenia dla zdrowia.
Choroby układu oddechowego
- Pylica azbestowa (AZBESTOZA)
Włókna azbestowe, wchłonięte do oskrzeli, które nie mogą być wydalone z dróg oddechowych, osiadają na najczęściej w pęcherzykach płucnych. Obecność obcych ciałek uaktywnia produkcję makrofagów próbujących “ogarnąć” i “strawić” cząsteczki. Niestety, włókienka azbestowe, mimo swoich mikroskopijnych rozmiarów zachowują fantastyczną wręcz odporność na działanie enzymów i wszelkich związków chemicznych wytwarzanych przez nasz organizm. “Nieskonsumowane”, otoczone zabliźnioną warstwą martwych komórek lub “zamknięte” w makrofagach (tworząc tzw. pałeczki maczugowate) w dużych ilościach w alveoli, mają one bezpośredni wpływ na właściwości dyfuzyjne membrany i grubość membrany, a co za tym idzie zdolność pęcherzyków do wymiany gazów. Zgrubiała, o ciemnoczerwonym kolorze błona alveoli naciska na kapilarne naczyńka krwionośne i tętnicę płuca, tym samym ograniczając przestrzeń przepływu krwi, zmuszając serce do zwiększonej pracy.
Azbestoza jest poważną, nieodwracalną i, niestety, nieuleczalną chorobą. Okres inkubacyjny przekracza dziesięć lat, a symptomy choroby mogą wystąpić dopiero po dwudziestu latach. Pylica azbestowa może się ujawnić w sposób łagodny, charakteryzujący się płytkim oddechem przy dużym wysiłku. Oznaką postępu choroby jest krótki, “płytki” oddech pojawiający się coraz częściej nawet przy małym wysiłku. W przypadku azbestozy okres od zaistnienia choroby do śmierci jest uzależniony od ilości wchłoniętego azbestu i okresu czasu narażenia na azbest. Małe ilości azbestu wchłaniane w długim okresie, podobnie jak duże dawki pyłu azbestowego nawet w relatywnie krótkim okresie mogą wywołać nieodwracalne zmiany w płucach. Można przypuszczać, że przy odpowiedniej profilaktyce, ograniczeniu z ewentualnym wycofaniem z produkcji i użycia materiałów zawierających azbest, pylica azbestowa, jako choroba zostanie wyeliminowana w ciągu następnych dwudziestu do czterdziestu lat. Azbestoza jest uznana za chorobę zawodową.
- Mezatelioma opłucnej żebrowej i otrzewnej
Rak opłucnej i rak otrzewnej są nowotworami, o których współczesna medycyna wie, że są one wywołane tylko przez azbest. Mezotelioma jest zawsze złośliwą formą nowotworów i zawsze śmiertelną. Okres inkubacji mezoteliomy może trwać 20 do 40-tu lat, ale znane są przypadki zachorowania już po 14-tu latach od pierwszego kontaktu z azbestem. W odróżnieniu od azbestozy, określenie relacji między ilością azbestu i czasem narażenia na włókna azbestowe a pierwszymi symptomami choroby jest obecnie niemożliwe. Jest zrozumiałe, że najwięcej przypadków zachorowań dotyczyło pracowników azbestu, chociażby ze względu na czas i ilość wchłoniętego azbestu. Ale przypadki zachorowań miały miejsce również wśród osób o nawet nikłym narażeniu ograniczonym do sporadycznych kontaktów z pyłem azbestowym, na przykład w szkole, czy nawet w przedszkolu.
Pierwszymi symptomami mezoteliomy są bóle w klatce piersiowej lub w jamie brzusznej. Od tego momentu, osobie z diagnozą raka opłucnej lub raka otrzewnej, zostaje nie więcej niż rok życia (często jest to okres od trzech do sześciu miesięcy).
Nie ma w Polsce dokładnych danych dotyczących liczby osób, w przeszłości narażonych zawodowo, oraz w przeszłości i obecnie narażonych środowiskowo. Nadal istnieje skażenie środowiska pyłem azbestu, pochodzącym z tak zwanych „dzikich wysypisk odpadów” – szczególnie w lasach i odkrytych wyrobiskach. Nadal ma miejsce pylenie – w coraz większym stopniu – z uszkodzonych powierzchni płyt na dachach i elewacjach budynków.
Pamiętajmy, że usuwanie obecnie z dachów i elewacji wyrobów zawierających azbest przez przypadkowe i nieprofesjonalne firmy, zwiększa tylko zagrożenie pyłem azbestowym dla mieszkańców kraju.
W opracowaniu wykorzystano materiały udostępnione przez Ministerstwo Gospodarki.
